'In India is de bioscoop een soort tempel'

door Truus Groenewegen

Cineaste Rada Šešic trof in India de passie voor film die zij zelf sinds haar vroege jeugd heeft. "Voor mensen in India is naar de film gaan geen tijdverdrijf, de essentie van het leven is erbij in het geding. Ze hebben de reis van Calcutta naar Kerala - 56 uur met de trein - ervoor over om een première te zien."

"In India beleven mensen film als iets magisch, iets betoverends en dat sloot aan bij hoe ik dat voel", zegt Rada Sesic. "Mensen geven hun laatste geld uit om een film te zien. Kan je je dat voorstellen? Ze kamperen tegenover het huis van een filmster om een glimp van hem op te vangen en hele families ondersteunen een cineast zodat die zijn film kan maken. In een klein vissersdorpje dat ik bezocht, vierden ze met zang, dans en eten de verjaardag van een acteur. Op vertoning van een van mijn films een half uur duurt, volgde een discussie van drie uur. Alle details worden doorgenomen." En dan zijn er de cineclubs in India waar iedereen gratis naartoe kan. Dat alles schept een sfeer rond film die Rada herkende uit haar jeugd. Op de lagere school werd ze lid van de cineclub en de jaren daarna maakte ze samen met haar zus Nena Fiser super 8 filmpjes. Alles deden ze zelf, het camerawerk, de montage, de muziek, de credits. Ze waren zo door het filmmaken gegrepen, dat ze soms doorwerkten tot diep in de nacht.

Masala films
Rada maakte kennis met de Indiase film, toen ze in 1989 met een kleine filmploeg uit Sarajevo een documentaire maakte over de volgelingen van goeroe Sai Baba. Ze bleef veel langer dan gepland, maakten niet één maar drie documentaires en raakten verzeild op het filmfestival in Madras. "Het wonderlijke is, de Indiase film heeft zo'n eigen structuur dat India zo'n beetje het enige land ter wereld is dat niet voor Hollywood is gevallen. Elke film heeft vaste ingrediënten, waarvan bewezen is dat ze werken. Vandaar dat de populaire films 'massala films' worden genoemd, naar het kruidenmengsel met die naam. Ze bevatten romantiek, een obstakel en het overwinnen daarvan, actie, een komische noot en een verplicht happy end. Zelfs als de held is doodgegaan, overwint liefde of rechtvaardigheid. De boodschap moet duidelijk zijn voor een breed publiek, zo ongeveer als een priester zijn woorden kiest om alle gelovigen te bereiken. Je hebt ook de Art Cinema, films die laten zien hoe het leven is. In beide typen film spelen poëzie en muziek een belangrijke rol, want ook het dagelijks leven is daarvan doordrenkt. Een taxichauffeur draagt je zingend een gedicht voor van Tagore of iemand in de familiekring staat op en reciteert poëzie. Dat gaat spontaan, heel natuurlijk. Daar hou ik van."

Soske (waarom)
Ook door die herkenning van een levensgevoel voelde Rada zich meteen verbonden met India. "Weinigen in dat land zijn zo gezegend dat ze geen materiële zorgen hebben, maar mensen kunnen hun strijd om te overleven zo goed relativeren. Je hebt zo weinig nodig. Wat belangrijk is, zit vanbinnen. That fits to my soul. Dat hielp me mijn eigen tragedie van de oorlog te overwinnen." Over hoe moeilijk het is een nieuw leven te vinden, maakte Rada de film Soske, een woord uit zigeunertaal dat 'waarom' betekent. Drie vluchtelingen. Drie verhalen van hoogopgeleide mensen, die een carrière hadden in hun moederland: een dokter uit Sri Lanka, een diplomate uit Burundi, een actrice uit Tsjetjenië. Drie video's die tegelijk worden afgespeeld. Rada: "Deze drie representeren vele anderen. De samenleving kan vluchtelingen goed gebruiken, maar mensen kijken naar hen als naar zigeuners. Leuk als ze muziek maken, maar laat hen alsjeblieft niet naast me wonen. Het label van vluchteling kleeft je aan. Zodra je een serieuze rol wilt spelen, merk je dat mensen je op een afstand houden. Dat is geen klacht, maar een waarneming. Met Soske heb ik misschien een raam geopend voor Nederlanders die deze ervaringen niet hebben gehad, misschien begrijpen ze een beetje beter hoe het is. Oorlog overkomt je. Je kiest er niet voor. Hier ben je veilig, je krijgt een huis, een uitkering. Hoe prettig dat ook is, daar gaat het niet om, het gaat om wat vanbinnen zit."
Meer informatie over Soske

Hollands landschap
Haar eigen ervaringen als vluchteling verwerkte Rada in Room without a view. "Pas toen de oorlog in Bosnië was afgelopen, kon ik die film maken. Tijdens de oorlog dacht ik elke dag, elke minuut aan mijn familie, mijn vrienden die daar waren achtergebleven. Ik voelde me schuldig omdat ik met mijn hulp hun problemen niet kon oplossen, het gebrek aan eten, aan verwarming, de angst. Al die gevoelens heb ik in het script verwerkt. De 'zij' in de film was ik, maar ze werd steeds meer zij, een personage. Zo kon ik afstand nemen van mijn pijn. In vier delen heb ik mijn herinneringen verbeeld, de shock van de oorlog. In het laatste deel rijdt een trein voorbij in een echt Hollands landschap. Die trein neemt alles mee wat ooit was en staat symbool voor mijn overgave aan mijn tegenwoordige leven. De ervaring van een oorlog verandert je, je wordt nooit meer wie je was." Ook Rada's dansfilm In witte eenzaamheid gaat daar over. Een danseres komt obstakels tegen, valt, weet weer overeind te komen, maar danst daarna anders. "Je voelt een schreeuw vanbinnen, maar niemand ziet dat aan je en je vindt een manier om door te gaan", zegt Rada. "Ik ben geen verhalenverteller. Met mijn films wil ik mijn gemoedstoestand, de toestand van mijn ziel overbrengen. Het leven is zo fragiel. Film laat iets zien van een andere realiteit."
Meer informatie over Room without a view
Meer informatie over In witte eenzaamheid
Verontrusten
Ook voor haar opvattingen over de essentie van kunst vond Rada weerklank in India. "De heilige geschriften van het Hinduïsme spreken over de inzet van emoties, techniek, kennis en talent bij het maken van elk kunstwerk. De inzet is het publiek in een bepaalde toestand van vreugde te brengen. Niet dat het vrolijk of leuk moet zijn, het gaat erom mensen te verrijken, hen diep te raken, te verontrusten zelfs. Het gaat om spirituele vervulling. En zoals bij een maaltijd die allerlei smaken verenigt - zoet, zuur, zout, pikant - kan je achteraf niet omschrijven waarvan je precies hebt genoten. Het is dat alles samen. Een goede film verandert je. Mensen hoeven niet van mijn films te houden of het ermee eens te zijn, ze kunnen ze interpreteren op hun eigen manier, als ik ze maar heb geraakt. Zo moet drama volgens mij zijn." Als voorbeeld van films waarin zij dat terugvindt, noemt Rada Mother and son van Aleksandar Sokurov. "Dat is een film als een schilderij. Je ziet een moeder die dood gaat en haar zoon. Ze spreken misschien tien zinnen in de hele film, maar het geheel is zo geladen met emoties dat je daarna niets meer kunt doen. Wat je hebt gezien, is een deel van jezelf geworden. Dat inspireert me en maakt me rijker."

Toewijding
Behalve filmmaakster is Rada docente aan de faculteit Film en Televisie Wetenschap van de Universiteit van Amsterdam, ze selecteert films voor IDFA, het Rotterdams Filmfestival, voor festivals in Sarajevo en Kerala, India. Ze recenseert films voor Skrien en voor buitenlandse bladen. En dan is de lijst nog lang niet compleet. Al die rollen - van cineaste, programmeur, recensent en docent - zijn haar even lief. Voor haar als filmcriticus telt mee dat ze zelf het proces van filmmaken door en door kent. "Ik loop nooit weg uit een film, want ik weet dat zelfs een slechte film moeilijk is om te maken. Je hebt er altijd techniek, veel tijd, toewijding en discipline voor nodig. Dus probeer ik te begrijpen wat een filmmaker zeggen wil." Met evenveel inzet wijdt Rada zich aan het lesgeven. Studenten worden door haar enthousiasme over de Indiase film aangestoken. Aan het begin van een cursus is bijna iedereen onbekend met de Indiase film, meestal gaat meer dan de helft ervan genieten, al vijf studenten hebben hun scriptie eraan gewijd, één studente verbleef voor onderzoek een half jaar in India. "Ik ben er trots op dat ik invloed heb op hun waarneming. Dat ze zich meer open stellen. Ook als je niet precies begrijpt wat je ziet of meemaakt, er gebeurt iets in je lichaam, in je hoofd, er gaan kleine luikjes open. Dat zelf meemaken en aan anderen doorgeven. Daar gaat het mij om. Dat is opwindend. Dat brengt me verder."